مقدمه و هدف: پوست یکی از اندام­های مهم در آبزیان محسوب می­شود که به‌واسطه داشتن سلول­ها و ساختارهای اختصاصی، علاوه بر عملکرد بدیهی محافظت در برابر عوامل محیطی، در حفظ و تنظیم تعادل اسمزی، درک حسی و ترشح برخی مواد نقش دارد. وضعیت سلامت پوست و تغییرات ساختاری آن بازتابی از سلامت ماهی و کلیدی در درک روند بیماری­ها و تاثیر تغییرات محیطی بر ماهی خواهد بود. از این رو شناخت پوست ماهی و ساختارهای آن بسیار مورد توجه است. در این مطالعه پوست سیاه ماهی فلس‌ریز به‌عنوان یکی از ماهیان بومی غرب کشور، مورد مطالعه بافت شناسی، هیستوشیمی، ایمونوهیستوشیمی و فراساختاری سطحی   قرار گرفت. مواد و روش‌کار:   در این مطالعه   تعداد 6 قطعه سیاه ماهی فلس ریز ماده بالغ از رودخانه سیروان در محل سد قشلاق سنندج)به عرض جغرافیاییN   °35.4167 درجه شمالی و طولE   °46.9833 درجه شرقی(   صید شده و پس از انتقال نمونه‌ها به آزمایشگاه بافت‌شناسی، قطعات پوستی به ابعاد تقریبی ? در ? سانتی‌متر از نواحی پشتی و شکمیِ قسمت‌ میانی بدن ماهی جداسازی شده و در فیکساتیو قرار داده شدند. پس از تثبیت، نمونه‌ها وارد فرایند پاساژ بافتی شدند و برش‌های بافتی از آن‌ها تهیه گردید.در مرحله بعد، مقاطع بافتی با رنگ‌آمیزی‌های عمومی و اختصاصی ماسون تری‌کروم، پریودیک اسید شیف و آلسیان بلو رنگ شد‌ه و با استفاده از میکروسکوپ نوری مورد بررسی قرار گرفتند. همچنین، به‌منظور بررسی وضعیت بیان پروتئین‌های S100، Vimentin و CK AE1، مقاطع بافتی با استفاده از روش ایمونوهیستوشیمی، رنگ‌آمیزی و نتایج حاصل با استفاده از میکروسکوپ نوری ارزیابی شدند و تصاویر لازم با دوربین دیجیتال   ثبت شدند. همچنین اندازه‌گیری‌های هیستومتری با استفاده از نرم‌افزار ImageJ انجام و داده‌ها تحلیل آماری شدند. افزون بر این، نمونه‌های دیگری از پوست نواحی پشتی و شکمی ماهی تهیه و پس از مراحل تثبیت و آبگیری به آزمایشگاه میکروسکوپ الکترونی اسکنینگ ارسال گردید تا پردازش شده و تصاویر از سطح آن‌ها تهیه شود. نتایج:   نتایج حاصل نشان داد که پوست سیاه ماهی فلس‌ریز ، شامل سه لایه ساختاری اپیدرم، درم و هیپودرم بود. لایه اپیدرم شامل بافت پوششی مطبق شاخی نشده زنده و فعال متشکل از سلول‌های اپیتلیال در اشکال سه‌گانه استوانه‌ای تا مکعبی بر روی غشای پایه، چندوجهی و سنگفرشی مسطح در سطح اپیدرم بود. بعلاوه، سلول‌های ترشحی جامی و کلاب، مابین سلول‌های اپیتلیال مشاهده شدند. درم در دو لایه متشکل از بافت همبند سست و متراکم در زیر غشای پایه تا هیپودرم امتداد داشت و حاوی رگ‌های خونی، سلول‌های رنگ‌دانه‌دار و فلس­ها بود.   هیپودرم درم را به دسته‌های عضلانی تنه متصل کرده بود. نتایج هیستومتری نشان داد که بین ضخامت اپیدرم در سطوح پشتی و سطح شکمی ماهی تفاوت معنادار نبود(p > 0.05). میانگین تعداد سلول‌های جامی‌ در پوست ناحیه پشتی بیشتر از ناحیه شکمی بود اما این تفاوت از نظر آماری معنادار نبود (p > 0.05). میانگین تعداد سلول‌های کلاب در ناحیه شکمی نسبت به ناحیه پشتی بیشتر بود اما این اختلاف نیز از لحاظ آماری معنادار نبود(p > 0.05).   میانگین تعداد سلول‌های ملانوفور در ناحیه پشتی بیشتر از ناحیه شکمی بود (p < 0.05). همچنین بر اساس داده‌های به دست آمده در اپیدرم پشتی، میانگین تعداد سلول‌های جامی به طور معنا داری بیشتر از سلول‌های کلاب بود(p < 0.05). در اپیدرم شکمی نیز میانگین تعداد سلول‌های جامی نسبت به سلول‌های کلاب بیشتر بود و این تفاوت معنادار بود(p < 0.05). الگوی واکنش‌پذیری ایمونوهیستوشیمیایی سه نشانگر CK AE1،   vimentin و S100 در پوست پشتی و شکمی سیاه‌ماهی فلس ریز مورد بررسی قرار گرفت. در مجموع، CK AE1   بارزترین واکنش را نشان داد و واکنش‌پذیری آن عمدتاً به‌صورت متوسط تا شدید و سیتوپلاسمی در سلول‌های اپی‌تلیالی اپیدرم مشاهده شد. در مقابل، واکنش‌پذیری   vimentin ضعیف و کانونی بود و عمدتاً در جمعیت‌های سلولی پراکنده در درم   و لابلای سلول های اپیتلیال روی غشای پایه و لایه های نزدیک به غشای پایه مشاهده شد و واکنش پذیری S100 نیز منفی تشخیص داده شد.