تاریخ دفاع: 1405/6/29
دانشجو

بهروز احمدی

دانشکده / گروه آموزشی ادبیات و علوم انسانی | گروه الهیات

بازتاب آیات توبه در صحیفه سجادیه

استاد راهنما مجتبی بیگلری

چکیده

  توبه از بنیادی‌ترین مفاهیم تربیتی، اخلاقی و معنوی در قرآن کریم است که افزون بر بازگشت انسان از گناه، زمینه اصلاح رفتار، تقویت ارتباط با خداوند و بازسازی شخصیت اخلاقی او را فراهم می‌سازد. صحیفه سجادیه، به‌ویژه دعای سی‌ویکم، یکی از مهم‌ترین متوننیایشی در تبیین و بازآفرینی این مفهوم قرآنی است؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف اصلی شناسایی و تحلیل چگونگی بازتاب آیات و مضامین مرتبط با توبه در صحیفه سجادیه و تبیین ابعاد اخلاقی، تربیتی، معنوی و عرفانی آن انجام شد. این پژوهش از نظر روش، کیفی و تحلیلی و از نظر شیوه گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و اسنادی است که در آن قرآن کریم و صحیفه سجادیه به‌عنوان منابع اصلی و تفاسیر معتبر، کتب علوم اسلامی و پژوهش‌های مرتبط به‌عنوان منابع تکمیلی بررسی شدند. در فرایند تحلیل، ابتدا آیات مرتبط با توبه و مولفه‌های اصلی آن، از جمله شناخت و اعتراف به گناه، ندامت، استغفار، امید به رحمت و مغفرت الهی، ترک گناه، عدم اصرار بر معصیت، عزم بر عدم بازگشت و بازگشت به سوی خداوند استخراج و طبقه‌بندی شد و سپس مضامین مذکور با فرازهای دعاهای امام سجاد(ع)، به‌ویژه دعای سی‌ویکم صحیفه سجادیه، به شیوه تحلیل محتوای کیفی و تطبیقی مقایسه گردید. یافته‌های پژوهش نشان داد که میان آموزه‌های قرآنی توبه و مضامین صحیفه سجادیه همسویی عمیق و چندلایه‌ای وجود دارد و امام سجاد(ع) مفاهیم قرآنی توبه را نه‌تنها در سطح واژگانی و محتوایی، بلکه در سطوح ساختاری، بلاغی، اخلاقی، تربیتی، معرفتی و عرفانی بازتاب داده و آنها را در قالب تجربه نیایشی و زیسته انسان مومن بازسازی کرده است. همچنین، نتایج نشان داد که توبه در صحیفه سجادیه فرایندی پویا و چندمرحله‌ای است که از بیداری و خودآگاهی آغاز می‌شود، با شناخت و پذیرش خطا، ندامت، استغفار و امید به رحمت الهی ادامه می‌یابد و در نهایت به ترک گناه، عزم بر اصلاح، جبران خطا و حرکت به سوی قرب الهی منتهی می‌شود. بر این اساس، توبه در اندیشه امام سجاد(ع) صرفاً عملی عبادی برای طلب بخشش نیست، بلکه الگویی جامع برای خودسازی، تقویت مسئولیت‌پذیری، کنترل نفس، پرورش فضایل اخلاقی، جلوگیری از یاس و بازسازی رابطه انسان با خدا، خویشتن و جامعه است؛ بنابراین، صحیفه سجادیه را می‌توان بازتابی عمیق و تربیتی از آموزه‌های قرآنی توبه دانست که با تبدیل اصول نظری قرآن به تجربه‌ای درونی و نیایشی، توبه را به فرایندی مستمر برای اصلاح و تعالی انسان تبدیل می‌کند.